Bij de diagnose maakt een werkcoach (klantmanager) een beoordeling van de (on)mogelijkheden van een cliënt die zich heeft ingeschreven als werkzoekende. De diagnose draait dus om het identificeren van de kansen en belemmeringen op de arbeidsmarkt. De diagnosefase eindigt bij het vaststellen van een trajectplan of werkplan. Dit plan beschrijft het doel van de re-integratie en de te nemen stappen; de in te zetten re-integratie-instrumenten.
Doel van de diagnose is een betere match tussen klant en re-integratietraject. Een kwalitatief goede diagnose zou zo moeten leiden tot een selectieve inzet van re-integratie: een aanbod van re-integratie uitsluitend aan de doelgroep die daar baat bij heeft, geen aanbod van re-integratie voor de zelfredzame klanten die zelf op zoek kunnen naar werk. Ook het ministerie van SZW streeft naar meer selectiviteit bij re-integratie, zoals blijkt uit het 'Plan van aanpak re-integratie' (TK 28719, nr. 60). Bovendien is er naar mening van de RWI verbetering mogelijk bij het aanbieden van het juiste traject voor de juiste persoon, resulterend (onder meer) in minder foute verwijzingen naar re-integratiebedrijven.
Bij de vormgeving van het diagnoseproces op de Werkpleinen komt automatisch de (ontwikkeling van de) kennisfunctie van klantmanagers en werkcoaches om de hoek komt kijken. Hoe werken gemeenten en UWV aan de kennis van de werkcoaches, wat doen die zelf om hun professionaliteit te vergroten en in hoeverre is daarvoor een gezamenlijk kader van begrippen en methodieken en een gezamenlijke diagnose nodig? Professionalisering van de re-integratiepraktijk kan leiden tot een betere uitvoering van de diagnose, maar is ook een belangrijke voorwaarde om te komen tot meer zelfsturing van de klant (om op die manier succesvoller te zijn in het vinden van een baan). Met de adviezen over diagnose en over zelfsturing houdt de RWI daarom een pleidooi voor professionalisering van de re-integratie en van de mensen die re-integratie uitvoeren. Tevens moet het streven zijn om meer gebruik te maken van evidence-based vormen van re-integratie (zie bijvoorbeeld de website www.interventiesnaarwerk.nl). Dit kan re-integratie effectiever maken.
De Raad voor Werk en Inkomen heeft in juni 2009 een aantal aanbevelingen gedaan om de selectie van cliënten en de inzet van diagnose binnen het re-integratieproces te verbeteren. Deze zijn mede gebaseerd op twee onderzoeken die de RWI heeft laten uitvoeren naar diagnosestelling bij re-integratie. Het eerste onderzoek 'Naar de methodische diagnose' is uitgevoerd door onderzoeksbureau Research voor Beleid. Dit onderzoek beschrijft en vergelijkt veertien instrumenten die bij diagnosestelling in Nederland gebruikt worden, zowel door gemeenten als door UWV. Een tweede onderzoek, 'Diagnose-instrumenten bij re-integratie', uitgevoerd door SEOR, bestudeert de inzet van diagnose in zes andere landen.
De RWI adviseert de uitvoeringsinstellingen (UWV en gemeenten) onder meer over de wijze waarop een diagnose meer objectief onderbouwd kan worden, over het meer betrekken van de klant bij de diagnose en over het werken aan de professionaliteit van de werkcoach in relatie tot de diagnose (zie verder het advies).